Biała przestrzeń wokół motywu nie jest błędem kompozycji. To zamierzenie. Żuraw namalowany na mlecznej porcelanie Kakiemon nie potrzebuje tła, ramki ani towarzyszących ornamentów, żeby zaistnieć. Właśnie ta odwaga pustki sprawiła, że japonski styl dekoracji porcelany wstrząsnął europejskim rzemiosłem artystycznym na przełomie XVII i XVIII wieku, zmuszając mistrzów z Miśni, Chantilly i Chelsea do gruntownego przemyślenia tego, jak maluje się na białej powierzchni.
Arita, XVII wiek: gdzie zaczyna się Kakiemon
Styl wziął nazwę od garncarza Sakaidy Kakiemon I, który żył w latach 1596-1666 i prowadził pracownię w Arita na wyspie Kiusiu. To tu, w japońskim centrum produkcji porcelany, rozwinął się charakterystyczny zestaw cech, który dziś rozpoznajemy jako Kakiemon.
Fundamentem jest masa porcelanowa zwana nigoshide: mleczna, lekko nieprzezroczysta, o ciepłym odcieniu bieli. Nie jest to zimna porcelana europejska. To coś bliżej świecącego od wewnątrz kamienia mlecznego. Na tej powierzchni osadzają się motywy: żuraw (tsuru), tygrys (tora), bażant (kiji), wiewiórka, przepiórka, śliwka (ume), bambus (take), chryzantema (kiku), piwonia.
Kompozycja jest asymetryczna i rzadka. Motywy unoszą się na białym tle, otoczone powietrzem. To odwrotność europejskiej tradycji, w której bała się cisza i każdy centymetr powierzchni wymagał wypełnienia.
Paleta Kakiemon jest ściśle określona: żelazo-czerwień (po japońsku bengara, po europejsku Eisenrot), kobalt niebieski, czerń manganowa, żółty i zielony. Złoceń brak lub są minimalne. To kluczowa różnica wobec stylu Imari, z którym Kakiemon bywa mylony.
Eksport japońskiej porcelany Kakiemon do Europy zaczął się ok. 1660 roku za pośrednictwem holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (VOC). Japonia, przeżywając głęboki kryzys porcelany chińskiej wywołany wojnami dynastycznymi w Chinach, błyskawicznie stała się głównym europejskim dostawcą wysokiej klasy porcelany. Przez kilkadziesiąt lat to Arita zaopatrywała królewskie dwory i arystokratyczne kolekcje kontynentu.
Kakiemon kontra Imari: jak nie pomylić
Oba style pochodzą z Arita i oba trafiały do Europy tymi samymi szlakami handlowymi. Różnią się jednak niemal we wszystkim.
Styl Imari rozpoznasz natychmiast: gęste, symetryczne wzory w kobalcie podszkliwnym, czerwieni i złocie. Powierzchnia naczynia jest wypełniona szczelnie, często z bordiurami i medalionami. Złocenia są obfite. To dekoracja bogata w sposób demonstracyjny.
Kakiemon robi coś przeciwnego. Motyw jest jeden lub dwa. Białe tło dominuje. Złocenia nie istnieją. Kolor żelaznej czerwieni ma ciepło, którego nie osiągnie kobalt. Kompozycja sprawia wrażenie, jakby artysta namalował jeden oddech i świadomie zostawił resztę w spokoju.
Famille Rose, trzeci często mylony styl, pochodzi z kolei z Chin, nie z Japonii, i charakteryzuje się różem złota (koloidalne złoto w różowej emalii) oraz pastelowymi odcieniami, których w autentycznym Kakiemon nie znajdziesz.
Szukając Kakiemon, zacznij od tła. Jeśli widzisz dużo pustej, mlecznej bieli i motywy, które oddychają, to dobry znak. Jeśli widzisz złocenia na każdym poziomie dekoracji lub gęsty kobaltowy wzór podszkliwny, najprawdopodobniej masz do czynienia z Imari, nie Kakiemon. Oryginalne japońskie Kakiemon charakteryzuje masa nigoshide: ciepła, lekko matowa biel o mlecznym połysku, trudna do pomylenia z zimną bielą europejskiej porcelany twardej.
Jak Europa zaadaptowała styl japoński
Kakiemon trafił do Europy w odpowiednim momencie. Manufaktury królewskie szukały wzorów, które odróżnią europejską porcelanę od chińskich importów. Japońskie oryginały stały w szafach i gablotach kolekcjonerów, dostępne do studiowania.
Miśnia podjęła adaptację ok. 1720 roku. Dekorator Johann Gregorius Höroldt i jego pracownia studiowali japońskie oryginały, tworząc europejski wariant stylu. Kakiemon produkowany jest w Miśni nieprzerwanie do dziś, co oznacza, że ponad trzysta lat produkcji trzeba umieć datować przez sygnaturę, nie przez sam motyw.
Chantilly poszła inną drogą. Od ok. 1730 roku manufaktura, której protektor, książę de Condé, posiadał jedną z najważniejszych kolekcji japońskich oryginałów w Europie, produkowała porcelanę (właściwie fajans o miękkiej masie) wzorowaną bezpośrednio na zbiorach kolekcjonerskich. Efekt jest łatwy do odróżnienia: Chantilly używało bielaka cynowego jako szkliwa, dając powierzchnię cieplejszą i matowszą niż Miśnia.
W Anglii styl Kakiemon pojawił się w manufakturach Chelsea i Bow ok. 1750 roku. Vincennes i Sèvres we Francji oraz Wiedeń sięgały po ten styl mniej konsekwentnie, ale ich europejskie interpretacje okazjonalnie trafiają na rynek antykwaryczny.
Datowanie Miśni Kakiemon: czego nie powie ci wzór
Motyw Kakiemon na Miśni nie mówi ci nic o czasie powstania naczynia. Producent używa tych samych wzorów od 1720 roku. Jedynym wiarygodnym wskaźnikiem chronologicznym jest sygnatura mieczy na dnie.
Miecze proste z pomelami na dnie oznaczają lata 1815-1924. Miecze wygięte z dodatkową kropką Pfeiffer datują na lata 1924-1934. Powojenny wariant DDR od mieczy bez podkreśleń (1947-1972) różni się od sygnatur po 1972 roku, kiedy dodano kursywny napis "Meissen". Brak znaku lub znaczek eksportowy to inna informacja, wymagająca osobnej analizy.
Wartości rynkowe Miśni Kakiemon zależą właśnie od tego datowania. Naczynia z XIX-wieczną sygnaturą tzw. Knauf-Schwerter osiągają wyższe ceny kolekcjonerskie niż produkcja powojenna czy współczesna. Japońskie oryginały z XVII lub XVIII wieku stoją zupełnie poza tym porównaniem: ceny aukcyjne sięgają od kilkunastu do kilkuset tysięcy euro, zależnie od rzadkości formy i zachowania.
Kwestia kołnierzy metalowych
Wazony Kakiemon z Miśni często pojawiają się na rynku z wtórnymi kołnierzami srebrnymi lub metalowymi. To nie przypadek. Kołnierz srebrny był montowany przez poprzednich właścicieli, gdy szyjka lub krawędź naczynia uległa uszkodzeniu. Kołnierz maskował defekt i przywracał wazonowi użytkowość.
Dobrej klasy kołnierze srebrne próby 800, z własną patyną i puncem, mają niezależną wartość antykwaryczną. Transparentny opis stanu, ze wskazaniem że kołnierz jest wtórny, jest standardem uczciwego rynku, a nie wadą oferty.
Co przyciąga kolekcjonerów do Kakiemon
Kolekcjonerzy Kakiemon szukają rzadkości. Japońskie oryginały trafiają na rynek antykwaryczny niezmiernie rzadko. Europejskie adaptacje, zwłaszcza z XVIII wieku z dobrze datowaną sygnaturą i pełną dokumentacją proweniencji, są trwałą lokatą w świecie ceramiki.
Fascynacja tym stylem wynika jednak z czegoś trudniejszego do sformułowania niż wartość rynkowa. Kakiemon pokazuje, że w kompozycji artystycznej milczenie ma taką samą wagę jak wypowiedź. Że żuraw namalowany w jednym rogu naczynia, otoczony białą ciszą, mówi więcej niż tuzin ornamentów szczelnie wypełniających całą powierzchnię.
To lekcja, którą europejscy rzemieślnicy przyjęli z niedowierzaniem w pierwszej połowie XVIII wieku. Część z nich opanowała ją perfekcyjnie. Efekty ich pracy wciąż trafiają na rynki antykwaryczne i wciąż robią wrażenie na tych, którzy wiedzą, na co patrzeć.
W naszej kolekcji znajdziesz przykład tej tradycji: Wazon Miśnia, styl Kakiemon, żuraw, 1934–1944 — ręcznie malowany, sygnowany mieczami miśnieńskimi z lat 1934–1944.
Najczęstsze pytania
Czym jest styl Kakiemon?
To japoński styl dekoracji porcelany z Arity, rozwinięty w drugiej połowie XVII wieku. Charakteryzuje go rzadka, asymetryczna kompozycja na mlecznobiałym tle.
Co to jest nigoshide?
To charakterystyczna mlecznobiała masa porcelanowa Kakiemon. Nie jest to szkliwo ani pusta przestrzeń w kompozycji, lecz specjalnie przygotowany rodzaj porcelany.
Czy europejskie wytwórnie kopiowały Kakiemon?
Tak. Miśnia adaptowała ten styl od około 1720 roku, a za nią Chantilly, Chelsea i inne. Europejskie wyroby to adaptacje, nie japońskie oryginały.
